Przez lata zawód psychologa w Polsce funkcjonował w swoistej próżni prawnej. Nowa ustawa o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów ma to zmienić, wprowadzając jasne zasady uzyskiwania uprawnień, nadzoru nad standardami pracy oraz ochrony tytułu zawodowego. Co te zmiany oznaczają dla specjalistów, a co dla ich pacjentów?
Kto według nowych przepisów może posługiwać się tytułem psychologa?
Zgodnie z nowymi regulacjami, prawo do wykonywania zawodu psychologa oraz posługiwania się tym tytułem będą miały wyłącznie osoby wpisane na listę psychologów prowadzoną przez Regionalną Izbę Psychologów. Aby wykonywać zawód psychologa, konieczne jest posiadanie dyplomu magistra na kierunku psychologia, posiadanie pełnej zdolności do czynności prawnych oraz korzystanie z pełni praw publicznych, kandydat nie będzie prawomocnie skazany za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego, będzie wykazywać znajomość języka polskiego w stopniu niezbędnym do wykonywania zawodu psychologa. Ustawa kończy zatem erę, w której osoby po krótkich kursach mogły oferować usługi pod nazwą zbliżoną do profesjonalnej pomocy psychologicznej.
Dlaczego powołanie samorządu zawodowego jest tak istotne?
Samorząd zawodowy psychologów (Krajowa Izba Psychologów oraz Izby Regionalne) to organ, który przejmie pieczę nad rzetelnością wykonywania zawodu. Jego zadaniem będzie nie tylko prowadzenie rejestrów, ale przede wszystkim dbanie o przestrzeganie standardów etyki zawodowej. Dla pacjentów oznacza to powstanie jasnej ścieżki odpowiedzialności dyscyplinarnej – w przypadku błędów lub naruszeń etycznych, psycholog będzie odpowiadał przed organami samorządu.
Jakie warunki trzeba spełnić, aby zostać wpisanym na listę psychologów?
Wpis na listę nie jest automatyczny po obronie magisterskiej. Oprócz wykształcenia, kluczowym elementem dla osób wchodzących do zawodu będzie odbycie stażu zawodowego. Staż ten ma na celu praktyczne przygotowanie do pracy pod okiem opiekuna (doświadczonego psychologa). Dopiero po jego zaliczeniu i spełnieniu wymogów formalnych (m.in. zaświadczenie o niekaralności za przestępstwa umyślne), kandydat uzyskuje pełne prawo do samodzielnego wykonywania zawodu.
Opiekun psychologa: Wsparcie merytoryczne czy ograniczenie samodzielności?
Wraz z wpisem do Rejestru Psychologów, psycholog uzyskuje prawo do samodzielnego wykonywania zawodu. Nowe przepisy wprowadzają jednak instytucję opiekuna, którego zadaniem jest merytoryczne wprowadzenie początkującego specjalisty w praktyczne aspekty profesji.
Współpraca ta nie oznacza braku niezależności – jej celem jest wzmocnienie kompetencji zawodowych oraz zapoznanie z etyką i metodyką pracy, w tym kluczowymi kwestiami dotyczącymi tajemnicy zawodowej i ochrony danych osobowych. Proces opieki trwa od 9 do 24 miesięcy i obejmuje 150 godzin (w tym co najmniej 75 godzin spotkań stacjonarnych). Psycholog od dnia wpisu pracuje samodzielnie, z wyłączeniem jedynie wybranych świadczeń na rzecz określonych instytucji. Zarówno psycholog, jak i opiekun mogą złożyć wniosek o zmianę osoby sprawującej opiekę. Negatywna opinia końcowa opiekuna może skutkować skreśleniem z rejestru, jednak psychologowi przysługuje prawo do odwołania się do specjalnej komisji, a ostatecznie – droga sądowa przed sądem administracyjnym.
Taka konstrukcja przepisów ma na celu zagwarantowanie najwyższych standardów etycznych przy jednoczesnym zachowaniu autonomii zawodowej psychologa.
Co z osobami, które już teraz pracują w zawodzie?
Ustawodawca przewidział przepisy przejściowe dla osób, które w dniu wejścia w życie ustawy faktycznie wykonują zawód psychologa. Osoba ta, aby nadal wykonywać zawód psychologa powinna w ciągu dwóch lat od dnia wejścia w życie ustawy wpisać się do Rejestru Psychologów.
Jak nowa ustawa reguluje kwestię tajemnicy zawodowej?
Ochrona informacji o pacjencie jest fundamentem pracy psychologa. Nowa ustawa potwierdza, że psycholog ma obowiązek zachowania w tajemnicy wszystkiego, o czym dowiedział się w związku z wykonywaniem czynności zawodowych. Obowiązek ten jest nieograniczony w czasie. Wyjątki od tej zasady są ściśle określone – np. w sytuacjach zagrożenia życia lub zdrowia klienta lub innych osób, a także w przypadkach określonych w przepisach karnych, o których doradztwo prawne warto zadbać w konkretnych, spornych sytuacjach.
W jakich formach prawnych psycholog będzie mógł prowadzić praktykę?
Ustawa przewiduje szeroki wachlarz możliwości. Psycholog może świadczyć usługi w ramach stosunku pracy, na podstawie umów cywilnoprawnych, a także w ramach prywatnej praktyki zawodowej (jednoosobowej lub jako wspólnik spółki cywilnej/jawnej/partnerskiej). Ważne jest jednak, aby każda z tych form była zarejestrowana i zgodna z wymogami stawianymi przez samorząd zawodowy.
Jakie kary grożą za bezprawne posługiwanie się tytułem psychologa oraz za świadczenie usług psychologicznych bez uprawnień?
Nowa ustawa wprowadza odpowiedzialność za nieuprawnione posługiwanie się tytułem psychologa. Osoba, która nie posiada prawa wykonywania zawodu, a mimo to przedstawia się jako psycholog, może zostać ukarana grzywną.
Jeżeli takie działanie ma na celu osiągnięcie korzyści majątkowej, sankcja jest surowsza i może obejmować również karę ograniczenia wolności. Regulacja ta ma na celu ochronę osób korzystających z pomocy psychologicznej przed usługami świadczonymi przez osoby nieposiadające odpowiednich kwalifikacji. Ustawa przewiduje także odpowiedzialność dla osób, które bez prawa wykonywania zawodu udzielają świadczeń psychologicznych, takich jak diagnoza psychologiczna, sporządzanie opinii lub udzielanie pomocy psychologicznej. W takim przypadku sprawca podlega karze grzywny albo ograniczenia wolności.
Jeżeli działanie to ma na celu osiągnięcie korzyści majątkowej lub polega na wprowadzaniu innych osób w błąd co do posiadanych uprawnień, możliwe jest również orzeczenie kary pozbawienia wolności do roku.
Jak będzie wyglądała odpowiedzialność dyscyplinarna?
Psycholog będzie odpowiadał za naruszenie etyki zawodowej oraz przepisów o wykonywaniu zawodu. Postępowanie dyscyplinarne będzie dwuinstancyjne, a kary mogą obejmować:
- upomnienie;
- naganę;
- karę pieniężną;
- ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu psychologa na okres od 6 miesięcy do 2 lat;
- zawieszenie prawa wykonywania zawodu psychologa na okres od roku do 5 lat;
- pozbawienie prawa wykonywania zawodu psychologa.
Czy rejestr psychologów będzie jawny dla każdego?
Tak. Krajowa Lista Psychologów ma być rejestrem publicznym, dostępnym w formie elektronicznej. Każdy pacjent (klient) będzie mógł sprawdzić, czy osoba, do której się udaje, ma prawo wykonywania zawodu oraz czy nie ciąży na niej kara zawieszenia uprawnień.
Nowa ustawa wymusza również na psychologach prowadzenie dokumentacji pacjentów, co dzisiaj nie zawsze jest standardem. Nasza kancelaria przygotowuje i wdraża dokumentację medyczną zarówno w podmiotach leczniczych, jak i gabinetach poszczególnych specjalistów.